La
Licorne
CATALOGUE
Mr A E J baron van Voorst tot Voorst
[Commissaris der Koningin van 1 september 1894 - 27 september 1928]:
Verslagen
van bezoeken aan Bokhoven.
Rijksarchief Noord-Brabant, inventaris van
het archief van de Commissaris van de Koningin in Noord-Brabant 1920-1969 inv.
nr. 332
Den 25sten Augustus 1898 bezocht ik deze gemeente. Ik reed van Den Bosch
over Engelen naar Bokhoven, vandaar naar de Haarsteeg, vervolgens naar Herpt,
waarna ik via Haarsteeg en Vlijmen naar Den Bosch terugkeerde.
Op de grenzen van Engelen en Bokhoven vond ik de stafmuziek van het 2e
regiment uit Den Bosch. Het hoofd der school hield een langen speech. waarna
met behulp der schoolkinderen een stoet werd geformeerd en naar de gemeentehuis
werd getrokken. Op mijn audiëntie verschenen de pastoor, een astmalijder, nog
even in staat het kleine (er woont aldaar geen enkele protestant) Bokhoven te
bedienena, en het hoofd der school Hurkmansb. Gezegde
Hurkmans heeft den naam van een uitstekend onderwijzer te zijn. Ik bezocht
zijn school en hoorde met het meeste genoegen zijn onderwijs aan. Hij was een
jaar of 15 hoofd der school te Gemonde, en is nu sinds 17 jaar te Bokhoven
werkzaam. Hij heeft helaas één zeer groot gebrek, nl. dat hij als hij
tractement gebeurd heeft, de verzoeking niet kan weerstaan om te veel te
drinken. Ik meen, dat hij deswege al eens geschorst is als hoofd der school.
Geheel Bokhoven behoort aan den Graaf de Mirepoix te Parijs, zijn
rentmeester was eertijds Mr. Jan Verheijen, nu, naar ik meen diens zoon Henri.
Sinds 1885 kwam de eigenaar niet meer in het land. Het oude kasteel is
afgebroken, de tuinmuren en de gracht bestaan nog, in de voormalige
portierswoning woont nu de veldwachter. De gemeente Bokhoven bezit ± 25 Ha.
goed land, hetwelk als hooiland aan de meest biedende verpacht wordt. Hetzelfde
doet de Heer van Bokhoven ook. Dientengevolge verkeert de bevolking in zeer
armoedige toestand, daar zij alleen hooi kan pachten, wanneer ze daarvoor meer
geld wil geven dan de landbouwers uit de zandstreken die aan de Maas hooi komen
pachten. De bewoners van Bokhoven moeten dientengevolge altijd te duur pachten.
De meeste Bokhovenaren hebben een huisje en stukje bouwland in eigendom
(gewoonlijk zwaar belast). Doordat het Maaswater in het voorjaar laat afloopt
duurt het lang eer zij hun 1and kunnen bewerken. Hun land blijft lang koud,
zuur en wreed. Dientengevolge kunnen ze niet zulke goede vruchten telen als
anderen, en verlangen zij hard, dat de Maasmond open gaat. omdat daardoor het
peil op de Maas zal verlagen en hun land dientengevolge van beter conditie zal
worden. De burgemeester van Bokhovenc maakte mij excuses dat hij
geen eerenwacht kon zenden.Er waren in heel Bokhoven slechts 2 paarden, en de
eigenaars dier paarden konden niet wachten.
Den 18 April 1903 kwam ik weer in Bokhoven. Van Den Bosch uit reed ik er in
45minuten heen achterlangs het station naar Engelen, en dan Bokhoven. Ik kwam
er een kwartier te vroeg. en vond daardoor het raadhuis gesloten. In een
oogwenk waren echter de burgemeester met zijn wethouders present.
De bevolking gaat langzaam achteruit. Als een paar gezinnen met kinderen
zich verplaatsen, dan geeft dat dadelijk al een heel verschil op de 220 zielen!
Soms komt er in geen drie jaren een huwelijk voor!
Er zijn geen partijen in de gemeente. Bij vacaturen in den Raad behoefde er
niet gestemd te worden.
Het archief van de gemeente betekent niet veel, omstreeks 1835 is alles
verbrand. behalve een oud doopregister (waarin veel onwettige geboorten
voorkwamen!) was er geen enkel oud stuk. 1)
De gemeente heeft voor een paar jaren nog een stuk grond bijgekocht
voor f 1.600,-. Men hoopt het volgend jaar het laatste gedeelte van de
deswege gemaakte schuld at te lossen. Het land van de gemeente is uitstekend
land. Er worden geen kosten gespaard om het goed te onderhouden. Het ligt in 2
klampen: een stuk ± 15 Ha. ligt kort bij Bokhoven, het andere stuk is laag en
ligt veel verder van de gemeente af. Al het land wordt eenmaal gehooid; het
verst afgelegen land ook nog een tweede keer. Het land daarentegen dat dichter
bij Bokhoven ligt, wordt nu eens gehooid voor de tweede snede, en dan weer eens
als naweide verpacht. Men handelt dienaangaande in overleg met den rentmeester
van den Hertog de Mirepoire: als deze hooit, dan weidt de gemeente na, en
omgekeerd, men handelt zo, dat de inwoners van Bokhover steeds eene naweide
krijgen.
Het onderhoud der harde wegen is geheel ten laste van den polder van
Bokhoven, met uitzondering van een heel klein stukje, dat door de gemeente
beklinkerd is, omdat het raadhuis daar aan ligt, en omdat daar enkele woningen
staan. Dat stukje weg loopt als harde weg verderop dood. Geneeskundige
hulp wordt verleend door een doctor uit Hedel. Die doctor moet nog al eens erg
brommen als hij gehaald wordt, omdat hij de Maas over moet. Hij wordt betaald
per visite door het Roomsch armbestuur (± f 150,- per jaar). De gemeente
zal hem voor alles en alles (vaccinatie, doodschouw enz. ) ± f 50,- per
jaar betalen. De veldwachter is een oude politie-agent uit Den Bosch, hij is nu
een jaar of acht in Bokhoven. Men is erg met hem ingenomen. Hij krijgt f 250.-
van de gemeente, en f 150.- van de Heer van Bokhoven. Hij woont gratis
in de oude portierswoning van het kasteel, heeft een stuk land van dien heer
tot eigen gerief, en krijgt, eindelijk, om het andere jaar nog f 30,-
voor kleeding, ook al van de Heer van Bokhoven. Bijbaantjes heeft hij niet.
Er is in Bokhoven geen liefdehuis, de meisjes gaan naar de openbare school,
het schoolhoofd Hurkmans is in 1902 gestorven, men is over zijn opvolger zeer
tevreden. Schoolverzuim komt bijna niet voor.
De arbeidende klasse heeft het in Bokhoven niet erg, die kan er goed komen.
Minder is dat het geval met de kleine boertjes, de menschen met 1 en 2 koeien,
die zitten er dikwijls hard voor, en zijn dan te eergierig om hulp te vragen.
De oudste wethouder, Van Mill, is ambtenaar van den Burgerlijken Stand, en
houdt zelf de registers bij. De burgemeester is voor korte tijd gehuwd met eene
zuster van den oudsten wethouder Van Mill. Deze laatste zal dus, als zijn tijd
om is, als zoodanig moeten aftreden. De ontvanger Van der Leeden is een
ziekelijke man. Hij gaf, zoo hij zeide, meermalen bloed op. Hij had zijn zaken
goed in orde.
Ik vernam. dat er nog dezelfde pastoor was als in 1898, die ziekelijke witheer
uit Heeswijk. Verleden jaar had hij heel geen dienst kunnen doen, nu ging het
weer zoo wat. Krakende wagens loopen het langst! Men vertelde mij, dat de
pastoor een zeer mooi oud archief heeft, vooral registers van doop en
huwelijken en overlijden. Niet alleen voor Bokhoven, maar voor plaatsen van
zeer verre over de Maas (Bommel enz.) omdat vóór 1795 de Katholieken van zeer
verre naar Bokhoven kwamen voor hunne kerkelijke zaken.
Toen ik vernam, dat er in de kerk een oud mooi monument moest zijn van de
Heeren van Bokhoven, ging ik daar naar kijken. Ik vond daar een goed
geconserveerd monument ter herinnering aan den graaf Engelbert van Ymmerselle,
graaf van Bokhoven enz., en aan diens huisvrouw Helena de Montmorency,
overleden resp. in 1652 en 1648. Volgens Schutjens III bIz. 298 is het monument
vervaardigd door Artus Quellin, neef van den grooten Antwerpschen schilder
Erasmus Quellin. Het monument stelt eene groote tombe voor, gedragen door een
leeuw en een arend, bovenop liggen in marmer de graaf en gravin afgebeeld. Aan
de zijkant is 'een zeer mooie engelenfiguur met dubbele vleugels. In de eerste
jaargang van de Noord Brabantsche Almanak, in 1843 te Den Bosch verschenen bij
P.B.W. Muller komt (bIz. 85-105) een opstel voor van H.B. Martini van Geffen,
over het graafschap Bokhoven. Dat boekje kreeg ik van den wethouder Van Mill
ter leen, ik zond het hem den 27 April 1903 onder dankbetuiging terug (en
adresseerde het abusievelijk aan van Roosmalen 2). Deze
stelde het weer aan Van Mill ter hand
Den 16 Mei 1906 kwam ik weer in Bokhoven. Ik reed er vanuit Den Boscn heen,
dien zelfde dag bezocht ik nog Hedikhuizen en Herpt.
De wethouder van Mill trad in September 1903 bij de periodieke
raadsverkiezing af, omdat hij, door het huwelijk van den Burgemeester met zijn
zuster, des burgemeesters zwager was geworden. Sinds de opening van de Maasmond
komen de hoge uiterwaarden niet meer onder water.d Henri Verheijen
liet reeds 5 Ha. weiland in bouwland omleggen. Als dat nog wat meer gebeurt,
zullen de economische verhoudingen in Bokhoven zeker veel verbeteren. Er komt
dan wat meer werk voor de arbeidende klasse. Men prees zeer de werking van den
Maasmond: men had in den afgelopen winter geen last van het water gehad; zonder
den nieuwen Maasmond zou het water over de dijk hebben geloopen, De hooge
hooilanden van Bokhoven mogen dus in waarde zijn achteruitgegaan, de bewoners
van Bokhoven hebben niets dan lof over de opening van de nieuwe rivier. Eerste
qualiteit hooiland levert bij de 1ste snede ± 10.000 pond hooi à f
12,- de ha. Bij de tweede snede 6.000 pond à f 6,-. Wordt de toemaat
geweid, dan kan dat ± f 15,- de ha. opleveren.
Het schoolhuis is te klein. B en W willen het raadhuis (raadkamer +
secretarie) aan het schoolhuis aantrekken. Zij willen dan een ledig staand huis
met ± 23 aren land koopen, het huis afbreken en een nieuw raadhuis bouwen. Ik
ging met de Heeren alles bekijken, en vond hun plan eene kolossale verbetering
van den bestaande toestand. Men meende met een groote f 5.000 klaar te
komen. Doordat de burgemeester daar vlakbij woont, kwam ik even in zijne
woning, en maakte ik met diens echtgenoote kennis.
Er schijnt nogal oppositie te zijn tegen het gemeentebestuur, bij
raadsverkiezing is er vrij geregeld stemming. De doctor uit Hedel is gemeentedoctor,
hij schijnt erg ruw te zijn. Men klaagde er over, dat hij altijd zoo mopperde,
Wethouder Van Cromvoirt is doof, men kan met hem haast niet praten.
Den 22 April 1910 kwam ik weer in Bokhoven. Ik was tevoren in Empel
geweest. en ging later naar Engelen..
Ik werd door B en W ontvangen op het nieuwe, in 1908 in gebruik genomen
Raadhuis. Het ziet er zeer goed uit, raadkamer, secretarie en nog twee kamers.
Boven eene zeer ruime, met planken beschoten zolder. Er is volop gezorgd
voor kasten tegen binnenmuren, zoodat er volop berging is voor alles wat op
archief enz. gelijkt. Als de burgemeester-secretaris nu maar zorgt, dat alles
goed geordend wordt en vooral ook, dat het archief stofvrij bewaard wordt!! Oud
archief is er niet. In 1838 is het oude raadhuis afgebrand, en werd het oud
archief totaal vernietigd.
Gestemd wordt er niet bij gemeenteraadsverkiezlngen. Men is het in Bokhoven
samen goed eens. Bokhoven heeft zeer belangrijke gemeentelijke bezittingen,
voor zoover men kan nagaan grootendeels verkregen door aankoop. Ook tijdens de
tegenwoordige burgemeester werden er nog gronden bijgekocht. Burgemeester heeft
mij beloofd een gedetailleerde staat van exploltatie der gemeentelijke
bezittingen te zullen aanleggen, met eene kaart.
Bokhoven heeft een haven, waarvan echter weinig gebruik gemaakt wordt. 's
Winters liggen er wel een paar schepen. Dr. H. Reijdt uit Hedel is gemeente
doctor, hij is soms wel erg lastig en bromt soms vreeselijk, als men hem komt
halen, maar schijnt een goed, bekwaam doctor te zijn, zoodat men hem tenslotte
toch zeer prees.
Er zijn hier nog al eenige mandenmakers, die voor rekening van een patroon
aan de Haarsteeg, Van Halder genaamd, werken. Die menschen hebben het vrij
goed. De behoeftige klasse in Bokhoven zijn de kleine boertjes. Menschen met 1
en 2 koeien, dat zijn arme tobbers, ze zitten er hard voor. In den laatste tijd
gaat het dezen menschen wat beter, doordat, na de opening van de Maasmond er 13
Ha. weiland is omgelegd in bouwland, en doordat er een roomboterfabriekje is
gekomen. Men is zeer dankbaar voor den Maasmond. In den afgelopen winter is er
bij niemand het water in huis geweest. Zonder den Maasmond zou men over de
straten hebben moeten schipperen. De 13 ha. bouwland gingen heelemaal onder
water, daarvan was 2 à 3 ha. met winterkoren bezet, kleine perceeltjes, van
allerlei kleine menschen, eene schadepost van f 200,-. Andere schade
werd niet geleden. Het weiland kwam diep onder water, en profiteerde van het
vruchtbaar makende slib. Het terrein, waar het nieuwe Raadhuis staat kostte aan
gemeente ± f 700,-, de bouw
vorderde ± f 4.500,-.
Bij mijn vertrek ging ik de vrouw van den burgemeester even goeden dag
zeggen, zij was pas hersteld van eene zware bevalling bij de Duitsche zusters
te Den Bosch, alwaar ze, buiten kennis, heen gebracht was Het kind stierf, maar
de moeder bracht er gelukkig het leven af. De menschen hebben twee kinderen,
meisjes van 8 en 12 jr. Wethouder Geerts is scheepsmaker, hij vertelde mij dat
de groote eikehouten sluisdeuren van de schutsluis aan den Henriettewaard,
eerst in 1898 ingehangen, thans reeds totaal versleten zijn en binnen drie
jaren algeheele vernieuwing behoeven.
Den 14 Juli 1915 kwam ik weer in Bokhoven, later ging ik nog naar
Hedikhuizen (Haarsteeg).
Er was niemand voor audiëntie, zoodat ik voor het geheele bezoek op B en W
was aangewezen, met wie nog al te praten viel. Het werk ter secretarie was dit
maal goed in orde, blijkbaar door de goede zorg van een volontair, een neef van
den Burgemeester, die geregeld de secretarie-werkzaamheden bijhoudt. Alleen
zijn er nog niet genoeg doozen, ik vertrouw dat die nu wel zullen worden
aangeschaft. 75% der bevolking woont in eigen woningen. 60% zijn kleine
boertjes met 3 à 4 koeien, de arbeiders, 40% houden geiten of schapen, van hen
zullen er ± 15 mandenmaker zijn, en daarmede een behoorlijk bestaan verdienen.
Vele boeren uit Haaren, Helvoirt en Udenhout hebben eigen hooiland onder
Bokhoven, ieder ± een hectare.
Partijschappen zijn er niet meer. De in 1915 aftredende raadsleden werden
bij enkele candidaatstelling weder verkozen verklaard. Er is eene kaart gemaakt
van de gemeentelijke bezittingen; ik heb geraden, die te laten encadreeren en
in de Raadszaal op te hangen. De omschrijving der exploitatie de bezittingen
liet nogal wat te wenschen over. Gemeente heeft een los- en laadplaats aan de
rivier, het gebruik daarvan is vrij. De haven verdient dien naam niet meer,
ligt 's zomers droog, 's winters, bij hoog water, ligt er wel eens een schip.
Herhalingsonderwijs wordt ook aan meisjes gegeven, 's woensdags en 's
zaterdags van 3 tot 5. Kleine roomboterfabriek, hand kracht, ± 60 koeien. Even
boven Bokhoven zal eene inlaatsluis gemaakt worden tot irrigatie van den
polder. Men is overeengekomen, dat die sluis na 15 Maart niet meer geopend mag
zijn om water in te laten. B en W zijn met die overeenkomst zeer ingenomen,
omdat zulks gunstig is voor het bouwland, in het geheel zal er thans ± 35 Ha. bouwland zijn, voor de economische
verhoudingen in Bokhoven is dat zeer gelukkig.
Den 2 Augustus 1919 bezocht ik per auto vanuit Den Bosch de gemeente
Bokhoven, Hedikhuizen en den Dungen. Het gaat gelukkig goed met burgemeester
Willemse, in hem schijnt een goede keuze gedaan.e Er is nog geen
staat van exploitatie der gemeentelijke bezittingen, de burgemeester had het
nog toe te druk, de heele distributie kwam voor zijn rekening, hij zal er
echter voor zorgen. Er is nog geen inlaatsluis gebouwd, om bevloeiingswater in
te laten, eigenlijk verlangt men ook niet hard naar al dat water. Wanneer het
slechts bevloeiing van eenige dagen was, dan stond de zaak anders, maar nu
staat het land soms 6 - 7 weken onder water, en dat is beslist verkeerd, de
grond gaat daardoor in waarde achteruit.
Het salaris van den veldwachter is te klein: f 500,- + vrije woning
en tuin. Men voelt niet veel voor verbetering, omdat men niet van hem houdt,
men vertrouwt hem niet. Hoofd der school heeft landbouwakte, toch geen
landbouwonderwijs.
Herhalingsonderwijs zal in 1919/20 weer gegeven worden, het onderwijs was
gestaakt wegens gebrek aan licht. De distributie is tot nu toe goed geloopen,
kostte in het geheel ± f 1.000.-
aan gemeente.
~~~~~~~~~~~~
Tevens gepubliceerd door Bert Meijs Meijs: De commissaris vertelt over Bokhoven.
MGT 1999, pag. 4 ev
die de volgende annotaties maakt:
1) Later blijkt dat in 1811 het rechterlijk archief was opgeëist door de
toen opgerichte rechtbanken. Voorts was een deel van het bestuurlijk archief
voor de brand in particuliere handen geraakt. Dit teruggevonden in het
parochiearchief. Voorts waren een aantal bestuurlijke stukken per ongeluk bij
de rechterlijke stukken gekomen. Al deze stukken zijn dus niet bij de brand op
8 mei 1839 in het huis van de burgemeester (alsmede nog vijf andere woningen)
verloren geraakt. (Bron Inventaris Bokhoven SA 's-Hertogenbosch)
2) Oorspronkelijk werd steeds Van Roosmalen als wethouder genoemd. later is
dit doorgestreept en vervangen door Van Mill; waarschijnlijk naar aanleiding
van voornoemd voorval.
verdere annotaties:
a) Adrianus Thomas Barnabas van Heijst, Pastoor van Bokhoven van 1890-1913
b) Arnoldus Hurkmans, Schoolhoofd en Onderwijzer vanaf ± 1881-1902
c) J Versteeg, Burgemeester van Bokhoven 1889-1916
d) Omstreeks 1900 kwam de Bergse Maas tot stand en werd de Maas van de Rijn
afgesneden
e) A J P Willemse, Burgemeester van Bokhoven 1916-1922
MORE ABOUT